नयाँदिल्ली ३० कात्तिक । भारतको नयाँदिल्लीस्थित अखिल भारतीय आयुर्विज्ञान संस्थान (एम्स) का चिकित्सकहरूले गर्भमै रहेको शिशुको मेरुदण्डको गम्भीर जन्मजात समस्या शल्यक्रियामार्फत उपचार गर्नुभएको छ। भारतमा यस प्रकारको खुला भ्रूण शल्यक्रिया गरिएको यो पहिलो घटना हो।
एम्सका चिकित्सकहरूले गत नोभेम्बर १२ मा २५ हप्ताको गर्भमा रहेको शिशुको ‘लुम्बोसाक्रल माइलोमेनिङ्गोसेल’ नामक जन्मजात समस्याको शल्यक्रिया गर्नुभएको हो। पाँच साताको तयारीपछि ३० जनाभन्दा बढी विशेषज्ञ चिकित्सक तथा स्वास्थ्यकर्मीको सहभागितामा गरिएको शल्यक्रिया सम्पन्न गर्न करिब छ घण्टा लागेको थियो।
माइलोमेनिङ्गोसेल मेरुदण्डको सबैभन्दा गम्भीर जन्मजात विकृति मानिने स्पाइना बिफिडाको एक प्रकार हो। यस अवस्थामा भ्रूणको मेरुदण्ड बन्ने क्रममा हड्डी पूर्ण रूपमा बन्द नहुँदा मेरुदण्ड र त्यसलाई ढाक्ने झिल्ली बाहिर निस्कन्छन्। यसले शिशुमा पक्षाघात, मस्तिष्कमा पानी जम्ने समस्या (हाइड्रोसेफलस) तथा जीवनभर स्नायु प्रणालीसम्बन्धी जटिलता निम्त्याउन सक्छ।
यो समस्या गर्भधारण भएको पहिलो महिनामै विकास हुन्छ। सामान्यतया भ्रूणको मस्तिष्क र मेरुदण्ड बन्ने न्युरल ट्युब गर्भावस्थाको करिब २८ दिनमा बन्द हुनुपर्छ। तर, कुनै कारणले यो प्रक्रिया पूरा हुन नसकेमा स्पाइना बिफिडाजस्ता जन्मजात समस्या देखिन सक्छन्।
सामान्यतया यस्तो समस्याको शल्यक्रिया शिशु जन्मिएपछि गरिन्छ। तर, गर्भमै शल्यक्रिया गर्दा जन्मनुअघि नै मेरुदण्डमा थप क्षति पुग्ने जोखिम कम गर्न सकिने चिकित्सकहरूको विश्वास छ। उपयुक्त अवस्थाका गर्भवतीमा गर्भावस्थाको २४ देखि २६ साताभित्र यस्तो शल्यक्रिया गर्न सकिन्छ।
शल्यक्रिया पूर्ण उपचारको ग्यारेन्टी होइन
शल्यक्रियाको नेतृत्व गर्नुभएका एम्सका न्युरोसर्जन डा. दीपक गुप्ताले गर्भमै गरिने शल्यक्रियालाई पूर्ण उपचारका रूपमा बुझ्न नहुने बताउनुभएको छ।
उहाँका अनुसार गर्भमै शल्यक्रिया गरिए पनि जन्मपछि शिशुलाई लामो समयसम्म न्युरोसर्जरी, पिसाब तथा मूत्र प्रणालीसम्बन्धी उपचार, हाडजोर्नी उपचार र पुनर्स्थापना सेवाको आवश्यकता पर्न सक्छ।
तर, अन्तर्राष्ट्रिय अध्ययनहरूले उपयुक्त रूपमा छनोट गरिएका गर्भमा जन्मनुअघि नै शल्यक्रिया गर्दा मस्तिष्कमा पानी जम्ने समस्याका लागि गरिने उपचारको आवश्यकता घट्ने र शिशुको प्रारम्भिक शारीरिक तथा चलायमान क्षमताको विकासमा सुधार आउने देखाएका छन्।
सन् २०१२ मा प्रकाशित ‘म्यानेजमेन्ट अफ माइलोमेनिङ्गोसेल स्टडी’ (एमओएमएस) ले पनि यसको पुष्टि गरेको थियो। उक्त अध्ययनअनुसार गर्भमै शल्यक्रिया गरिएका शिशुमध्ये १२ महिनाको उमेरसम्म ४० प्रतिशतलाई मात्रै मस्तिष्कमा जमेको पानी निकाल्न स्याम्ट राख्नुपर्ने अवस्था आएको थियो। जन्मपछि शल्यक्रिया गरिएका शिशुमा भने यस्तो अवस्था ८२ प्रतिशतमा देखिएको थियो।
त्यस्तै, गर्भमै शल्यक्रिया गर्दा शिशुको चलायमान क्षमतामा सुधार आउनुका साथै चियारी टाइप–२ विकृतिसँग सम्बन्धित मस्तिष्कको पछिल्लो भाग तल सर्ने समस्या पनि कम हुने अध्ययनले देखाएको थियो।
एम्सको न्युरोसर्जरी विभागका प्रमुख प्रा. पीएस चन्द्रले भ्रूण अवस्थामै शल्यक्रिया गर्नुको महत्त्व औँल्याउँदै जन्मनुअघि नै समस्या नियन्त्रण गर्न सके हाइड्रोसेफलस र चियारी विकृतिको जोखिम कम गर्न सकिने बताउनुभएको छ।
पाँच साताको तयारी, ३० भन्दा बढी स्वास्थ्यकर्मी सहभागी
एम्समा शल्यक्रिया सम्पन्न गर्न पाँच सातासम्म विस्तृत तयारी गरिएको थियो। यस क्रममा भ्रूणको विस्तृत परीक्षण तथा तस्बिराङ्कन, अभिभावकलाई परामर्श, बेहोस बनाउने प्रक्रियाको तयारी र शल्यक्रियाको अभ्यास गरिएको थियो।
डा. गुप्ताका अनुसार भ्रूण शल्यक्रियालाई सामान्य शल्यक्रियाका रूपमा मात्र हेर्न मिल्दैन। यसका लागि गर्भवती महिला र गर्भमा रहेको शिशु दुवैको सुरक्षा सुनिश्चित गर्ने समग्र स्वास्थ्य सेवा प्रणाली आवश्यक हुन्छ।
उहाँले शल्यक्रियाका लागि उपयुक्त बिरामी छनोट, अभिभावकलाई निष्पक्ष परामर्श, नैतिक मापदण्डको पालना, स्पष्ट कार्यविधि, आकस्मिक अवस्थाको पूर्वतयारी तथा दीर्घकालीन उपचार र अनुगमनको व्यवस्था अनिवार्य हुने बताउनुभएको छ।
शल्यक्रियामा न्युरोसर्जरी, मातृ तथा भ्रूण चिकित्सा, प्रसूति तथा स्त्रीरोग, एनेस्थेसिया, प्लास्टिक सर्जरी, रेडियोलोजी र नवजात शिशु उपचार विभागका विशेषज्ञहरू सहभागी हुनुभएको थियो।
एम्सको न्युरोसाइन्स सेन्टरमा उच्च क्षमताको सूक्ष्मदर्शक यन्त्र र निरन्तर अल्ट्रासाउन्ड प्रविधिको सहयोगमा शल्यक्रिया गरिएको थियो। मातृ तथा भ्रूण चिकित्सा र प्रसूति व्यवस्थापनको नेतृत्व प्रा. डा. नीना मल्होत्रा र डा. के. अपर्णा शर्माले गर्नुभएको थियो।
आमाका लागि पनि जोखिमपूर्ण
गर्भमै शल्यक्रिया गर्दा शिशुलाई सम्भावित फाइदा भए पनि गर्भवती आमाका लागि भने विभिन्न जोखिम रहन्छन्। यसले समयअगावै प्रसूति हुने सम्भावना बढाउन सक्छ। साथै, शल्यक्रियापछि पाठेघरमा दाग बस्ने भएकाले भविष्यमा हुने गर्भधारण र प्रसूति प्रक्रियासमेत जटिल बन्न सक्छ।
त्यसैले यस्तो शल्यक्रिया सबै गर्भवतीका लागि उपयुक्त हुँदैन। विस्तृत परीक्षण र जोखिम मूल्याङ्कनपछि निश्चित मापदण्ड पूरा गर्ने गर्भवतीमा मात्रै यो विधि अपनाइन्छ।
भारतमा वर्षेनी एक लाख २० हजार शिशुमा न्युरल ट्युबसम्बन्धी समस्या
डा. गुप्ताका अनुसार भारतमा प्रत्येक वर्ष करिब एक लाख २० हजार शिशु न्युरल ट्युबसम्बन्धी जन्मजात समस्यासहित जन्मिने अनुमान छ। तीमध्ये २० देखि ३० हजार शिशुमा यस प्रकारका खुला जन्मजात विकृति हुने गर्छन्।
सन् २०२४ मा भारतमा गरिएका २७ वटा अध्ययनको समीक्षाले प्रति एक हजार जन्ममा औसत ९.४६ जनामा न्युरल ट्युबसम्बन्धी समस्या देखिने उल्लेख गरेको थियो। उक्त समीक्षाले यस्ता समस्याको वास्तविक अवस्था पहिचान गर्न राष्ट्रियस्तरमा निगरानी प्रणाली बलियो बनाउनुपर्ने आवश्यकता औँल्याएको थियो।
चिकित्सकहरूका अनुसार न्युरल ट्युब गर्भधारण भएको करिब २८ दिनमा बन्द हुने भएकाले धेरै महिलालाई आफू गर्भवती भएको जानकारी हुनुअघि नै यसको विकास प्रक्रिया पूरा भइसकेको हुन्छ।
त्यसैले गर्भधारण गर्नुअघि र गर्भावस्थाको सुरुवाती समयमा फोलिक एसिड सेवन गर्नु तथा खाद्य पदार्थमा फोलिक एसिडको मात्रा बढाउने व्यवस्था गर्नु यस्ता जन्मजात समस्याको जोखिम घटाउन महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।
अन्य सरकारी अस्पतालमा पनि विस्तार गर्न सकिने
डा. गुप्ताका अनुसार भारतका अन्य सरकारी अस्पतालमा पनि यस्तो शल्यक्रिया गर्न सम्भव छ। तर, त्यसका लागि विशेष सुविधासम्पन्न तृतीयस्तरका अस्पताल आवश्यक पर्छन्।
यस्ता अस्पतालमा मातृ तथा भ्रूण चिकित्सा विशेषज्ञ, बाल न्युरोसर्जन, विशेष तालिमप्राप्त एनेस्थेसिया टोली, नवजात शिशु सघन उपचार कक्ष, आकस्मिक प्रसूति सेवा तथा दीर्घकालीन पुनर्स्थापना सेवाको व्यवस्था हुनुपर्छ।
उहाँले यस्तो शल्यक्रियालाई कहिलेकाहीँ गरिने छुट्टै प्रक्रियाका रूपमा नभई व्यवस्थित स्वास्थ्य सेवा कार्यक्रमका रूपमा विकास गर्नुपर्नेमा जोड दिनुभएको छ।
एम्सले यस क्षेत्रमा विशेषज्ञ जनशक्ति उत्पादन, शल्यक्रियाको अभ्यास, नैतिक मापदण्डको पालना तथा राष्ट्रियस्तरको उपचार र अनुगमन प्रणाली विकास गर्न नेतृत्वदायी भूमिका खेल्न सक्ने उहाँको भनाइ छ।
सन् २०१२ मा एम्समा भ्रूण शल्यक्रियाको छुट्टै कार्यक्रम विकास गर्ने अवधारणा अघि सारिएको थियो। त्यसको १४ वर्षपछि पहिलोपटक भारतमा यस्तो जटिल शल्यक्रिया सम्पन्न हुनुलाई लामो समयदेखिको प्रयासको महत्त्वपूर्ण उपलब्धिका रूपमा हेरिएको छ।
उक्त शल्यक्रिया भारत सरकारको ‘जननी शिशु सुरक्षा कार्यक्रम’ अन्तर्गत निःशुल्क गरिएको थियो। यसले भारतको सार्वजनिक स्वास्थ्य प्रणालीमा जन्मजात मेरुदण्डसम्बन्धी गम्भीर समस्या उपचारका लागि नयाँ सम्भावना खोलेको चिकित्सकहरूको विश्वास छ।
-एजेन्सी